امروز ۲۱ آذر ۱۳۹۸
۰۹۱۲۲۹۶۷۸۳۹
امروز ۲۱ آذر ۱۳۹۸
۰۹۱۲۲۹۶۷۸۳۹

نتیجه تصویری برای دیه در چه مواردی از بیت‌المال

دیه در چه مواردی از بیت‌المال پرداخت می شود.

ديه به مالی گفته می‌شود که در شرع اسلام براي ایراد جنايات غيرعمدي بر نفس، اعضا و منافع يا جنايات عمدي، در مواردي كه به هر جهتي قصاص ندارد، به موجب قانون مقرر مي‌شود.

در مورد جنايات عمدي و شبه‌عمدي، پرداخت دیه بر عهده خود مرتكب است اما در جنايت خطاي محض، در صورتي كه جنايت با بينه يا قسامه يا علم قاضي ثابت شود، پرداخت ديه بر عهده عاقله است و اگر جنایت، با اقرار مرتكب يا نُكول (خودداری) او از سوگند يا قسامه ثابت شد، پرداخت دیه بر عهده خود او است. منظور از عاقله، پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری است. علاوه بر موارد مذکور در خصوص پرداخت دیه، درشرایطی خاص قانونگذار پرداخت دیه را بر عهده بیت‌المال قرار داده و هدف از این تمهید قانونگذار، پیروی از این نظریه اسلامی است که خون مسلمان نباید هدر برود و به همین دلیل در مواد متعددی از قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392، این موضوع پیش‌بینی و مورد توجه واقع شده است.  از جمله مصادیق مسئولیت بیت‌المال در پرداخت دیه در قانون مجازت اسلامی، عدم تمکن مالی مرتکب یا عاقله در قتل خطای محض و عدم شناسایی قاتل یا کشته شدن مقتول بر اثر ازدحام است.

 

عدم تمکن مالی مرتکب یا عاقله‌ او در قتل خطای محض

در ماده 470 این قانون آمده است «در صورتي كه مرتكب، داراي عاقله نباشد يا عاقله او به دليل عدم تمكن مالي نتواند ديه را در مهلت مقرر بپردازد، ديه توسط مرتكب و در صورت عدم تمكن، از بيت‌المال پرداخت مي‌شود. در اين مورد فرقي ميان ديه نفس و غير آن نيست.»

در حقیقت، این ماده مربوط به جنایات خطئی محض بوده که در آن پرداخت دیه بر عهده عاقله (یعنی پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری) است اما مرتکب، عاقله ندارد یا اینکه عاقله فاقد تمکن مالی است. در چنین مواردی دیه توسط مرتکب و در صورت عدم تمکن مالی وی، از بیت‌المال پرداخته خواهد شد.

 

عدم شناسایی قاتل یا کشته شدن مقتول بر اثر ازدحام

همچنین قانونگذار در ماده‌ ۴۸۷ قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392 تصریح کرده است «اگر شخصی به قتل برسد و قاتل شناخته نشود یا بر اثر ازدحام کشته شود دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود.»

بر اساس این ماده قانونی، باید گفت مورد دیگری که پرداخت دیه بر عهده بیت‌المال گذاشته شده، در خصوص قتل شخصی است که قاتل او شناخته نشود یا اینکه فرد بر اثر ازدحام، جان خود را از دست بدهد.

 

فرار یا مرگ قاتل عمدی

بر اساس ماده ۴۳۵ قانون مجازات اسلامی، «هر گاه در جنایت عمدی، به علت مرگ یا فرار، دسترسی به مرتکب ممکن نباشد در خصوص قتل عمد، ولی دم می‌تواند دیه را از عاقله بگیرد و در صورت نبود عاقله یا عدم تمکن آنها، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود.»

در جنایت شبه‌عمد، در صورتی که به دلیل مرگ یا فرار، به مرتکب دسترسی نباشد، دیه از مال او گرفته می‌شود و در صورتی که مال او کفایت نکند، از بیت‌المال پرداخت می‌شود. در جنایت خطای محض در مواردی که پرداخت دیه بر عهده مرتکب است، اگر به علت مرگ یا فرار، به مرتکب دسترسی نباشد، دیه از اموال او و در صورتی که مالی نداشته باشد دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود. این موارد در مواد 474 و 475 قانون مجازات اسلامی از سوی قانونگذار بیان شده است.

همچنین بر اساس ماده 477 همین قانون، «در مواردی که علم اجمالي به ارتكاب جنايت توسط يک نفر، از میان دو يا چند نفر معين وجود دارد، در صورت وجود لوث در مورد علم اجمالی، طبق قسامه عمل مي‌شود و در صورت عدم وجود لوث، صاحب حق مي‌تواند از متهمان مطالبه سوگند كند؛ اگر همگي سوگند ياد كنند، در خصوص قتل، ديه از بيت‌المال پرداخت مي‌شود و در غير قتل، ديه به نسبت مساوي از متهمان دريافت مي‌شود.»

ورود به منطقه ممنوعه نظامی یا غیرنظامی

یکی دیگر از مواردی که قانونگذار درخصوص پرداخت دیه از بیت‌‌المال مورد توجه قرار داده، ماده 473 آمده است که طبق این ماده، «هرگاه مأموري در اجراي وظايف قانوني، عملي را مطابق مقررات انجام دهد و همان عمل موجب فوت يا صدمه بدني كسي شود، ديه بر عهده بيت‌المال است.» همچنین بر اساس تبصره این ماده، «هرگاه شخصي با علم به خطر يا از روي تقصير، وارد منطقه ممنوعه نظامي يا هر مكان ديگري كه ورود به آن ممنوع است، شود و مطابق مقررات، هدف قرار گيرد، ضمان ثابت نيست و در صورتي كه از ممنوعه بودن مكان مزبور آگاهي نداشته باشد، ديه از بيت‌المال پرداخت مي‌شود.» به عنوان مثال، اگر شخصی مرتکب تقصیر شده و وارد منطقه ممنوعه نظامی یا غیرنظامی شود و دچار حادثه‌ای مانند برق‌گرفتگی شده و صدمه ببیند یا جان خود را از دست بدهد، سازمان مربوطه مانند اداره‌ برق وظیفه‌ای در خصوص پرداخت دیه ندارد اما اگر شخص مزبور، از ممنوعه بودن منطقه آگاه نباشد، دیه توسط بیت‌المال پرداخت خواهد شد.

 

ارتکاب جنایت خطئی محض توسط اقلیت‌های دینی مصرح در قانون اساسی

قانونگذار در ماده 471 قانون مجازات اسلامی نیز شرایطی را مورد توجه قرار داده است که اگر فردی از اقلیت‌های دینی مصرح در قانون اساسی، مرتکب جنایت خطئی محض شد، دیه چگونه پرداخت شود.

بر اساس این ماده، «هرگاه فرد ايراني از اقليت‌هاي ديني شناخته‌شده در قانون اساسي كه در ايران زندگي مي‌كند، مرتكب جنايت خطاي محض شود، شخصاً عهده‌دار پرداخت ديه است اما در صورتي كه توان پرداخت ديه را نداشته باشد، به او مهلت مناسب داده مي‌شود و اگر با مهلت مناسب نيز قادر به پرداخت نباشد، معادل ديه توسط دولت پرداخت مي‌شود.» یکی دیگر از مواردی که دیه از سوی بیت‌المال پرداخت می‌شود، مربوط به مواد 484 و 485 قانون مجازات اسلامی است. در موارد وقوع قتل و عدم شناسايي قاتل كه با تحقق لوث، نوبت به قسامه مدعي‌عليه برسد و او اقامه قسامه كند، ديه از بيت‌المال پرداخت مي‌شود و در غير موارد لوث، چنانچه نوبت به سوگند متهم برسد و طبق مقررات بر عدم انجام قتل سوگند بخورد، ديه از بيت‌المال پرداخت مي‌شود. همچنین هرگاه محكوم به قصاص عضو يا تعزير يا حد غيرمستوجب سلب حيات، بر اثر اجراي مجازات كشته شده يا صدمه‌اي بيش از مجازات مورد حكم به او وارد شود، چنانچه قتل يا صدمه، عمدي يا مستند به تقصير باشد، مجري حكم، حسب مورد به قصاص يا ديه محكوم مي‌شود. در غير اين صورت در مورد قصاص و حد، ضمان منتفي است و در تعزيرات، ديه از بيت‌المال پرداخت مي‌شود.